پایان نامه درمورد
نهج البلاغه، وجود خداوند، عقل و جان، سوره بقره پایان نامه ها

که قرآن شعر است و علت جاذبه آن به خاطر شعر بودن است ، که خداوند در سوره یاسین آیه 69 به آنان پاسخ داده است (( و ما به او شعر نیاموختیم و در خور وی نیست این سخن جز اندرز ،و قرآنی روشن نیست)).
در این پژوهش کوشش شده است تا تأثیر شعر برزندگی در کتاب حدیقه الحقیقه و شریعه الطریقه سنایی از شاهکارهای ادب فارسی بر تعلیم و تربیت مورد بررسی قرار گیرد.
یکی از شاعران بزرگ ایرانی که جایگاه او در احیای تفکر اسلامی ، ایرانی و عرفانی بارز می باشد سنایی است که شجاعت علمی و اعتقادی بی نظیر داشته و بوسیله اشعار خود آن را به اثبات رسانده است وی شاهکار ادبی خود را در حدیقه الحقیقه و شریعه الطریقه به نمایش گذاشته و اعتقاد و اهداف خویش را با اشعار بیان نموده است.
ازآنجا که تربیت با دو ریشه ربب و ربو به معنای رشد و نمو دادن و برکشیدن و ربوی ساختن استعمال می شود ، ابتدا باید مقصود خود را از آن مشخص سازیم ، مفهومی که از تربیت در نظر داریم ناظر بر معنای دوم کمال و قرب الهی است ، بدین جهت است که تربیت حد و مرزی در میان انسانها ندارد و محدود به سن خاص نیست، آموزه های اخلاقی گاه جنبه ایجابی و گاه وجه سلبی به خود می گیرد. وجه ایجابی مربوط به آن دسته از امور اخلاقی است که بر انجام آن تأکید شده است و وجه سلبی مربوط به آن دسته از مسایل اخلاقی است که از انجام آن نهی شده است.
در این منظومه، آموزه های تربیتی بی شماری به صورت آشکار و نهفته بیان شده است. در پژوهش حاضر به تبیین و بررسی گوشه ای از آن ها می پردازیم.

فصل دوم
آموزههای تربیتی

مقدمه
در این فصل بر آنیم که به بیان و بررسی آموزه های تربیتی در شعر سنایی بپردازیم. برای نیل به این مقصود با استفاده از آیات قرآن، روایات و سیره معصومین و با استمداد از نهج البلاغه و متون و مقالات مرتبط با بحث، و اشعار و سخنان گهر بار شعرا، عارفان و بزرگان پارسی، آموزه های تربیتی موجود در حدیقه الحقیقه و الشریعه الطریقه سنایی را مورد بررسی قرار می‌دهیم.

2-1- توحید
توحید: توحیدیکتا کردن،یگانه کردن،خدارا یگانه دانستن، اقرار به یگانگی خدا.37
توحید عبارت است از اعتقاد قطعی به وحدانیت و یکتایی خداوند در ذات ، صفات و افعال خویش و عمل کردن براساس این اعتقاد و آن توحید را می توان به دو بخش کلی ، توحید نظری و توحید عملی تقسیم کرد. 38
شناخت خدا و اعتقاد به یگانگی او سنگ بنای اسلام و از اهمیت والایی برخوردار است. از این رو مهم ترین هدف تربیت اسلامی آشنا نمودن افراد با خدا و پرورش اعتقاد آنان به خداوند متعال است.39
سنایی درباره توحید می فرماید:
ای درون پرور برون آرای وی خردبخش بی خرد بخشای
خالق و رازق زمین و زمان حافظ و ناصر مکین و مکان
همه از صنع تو مکان و مکین همه در امر تو زمان و زمین 40
معنی بیت اول چنین است : ای پروردگار که آرایش دهنده ظاهر و باطن مردمانی ، و ای کسی که به مردم خرد و عقل داده ای و بر بی خردان خرده نمیگیری و آنها را می بخشایی. مراد از درون، دل عارفست که به معرفت حق پرورش یافته ، و درون پرور کنایه از صاحب مجاهده است که دل بدست آورده باشد و از خرد فرد ظاهر مراد است و پرونده و آراینده ی باطن و ظاهر جز صانع بی همتا نباشد چه صانع را در تمام مصنوعات اگر کمالی باشد جز این که ظاهر پیکر را بیاراید ، نتواند بود. ولی از باطن چیزی نمیتواند بیفزاید یا بکاهد و این صفت کمال خالصه ی ذات باری تعالی باشد که صانع حقیقتش نامند.41
توحید در قرآن کریم:
سوره سجده آیه 7: آن خدایی که هر چیز را به نیکوترین وجه خلقت کرد…
سوره بقره آیه 286: خدا هیچ کس را تکلیف نکند مگر به قدر توانایی او …
نهج البلاغه خطبه 91/3:
آن چه را آفرید با اندازه گیری دقیقی استوار و با لطف و مهربانی نظم شان داد و به خوبی تدبیر کرد.
سنایی در جایی دیگر صلاح خداوند را نسبت به بنده اش اینگونه توصیف می کند:
ای بسا شیرکان ترا آهو است وی بسا در دکان ترا داروست 42
چه بسیار چیز هایی که برای تو مضر باشد و به نظر تو مفید آید و چه بسیار چیز هایی که برای تو مفید است در حالی که در نظرت مضر آید.
سوره بقره آیه 216 : … و چه بسیار شود چیزی را دوست دارید و در واقع شر و فساد در آن و خدا (به مصالح امور) داناست.

توحید از منظر امام علی (ع) با تکیه بر نهج البلاغه:
تو در نخستین مرحله آفرینشت نادان بودی، پس از گذشتن از مرحله ای دانا شدی و چه بسیار است مطالبی که حکمت و مصلحت آن را نمی‌دانی ، اندیشه ات در آن حیران است و بینش تو در آن گم و غافل پس از گذشت مراحل در آنها آگاهی و بصیرت پیدا می‌کنی.
شعری از مولانا در همین مورد:
هر چه آن برتو کراهیت بود چون حقیقت بنگری رحمت بود43
توحید در ادبیات فارسی:
از قرن چهارم هجری اشعار فارسی به صورت نوشته ثبت شده و اکنون در اختیار عموم مردم قرار گرفته است از همان بدو سرودن اشعار فارسی نخستین اشعاری که از هر شاعری سروده شده در رابطه با ستایش خداوند است ، اشعاری که با جان و روان انسان از بدو تولد خوگرفته و تا آخر عمر آنها را همراهی و هدایت می کند.
سنایی می گوید :
صانع و مکرم و توانا اوست واحد و کامران نه چون ما اوست
حی و قیوم و عالم و قادر رازق خلق و قاهر و غافر
فاعل جنبش است و تسکین است وحده لا شریک له اینست
عجز با
حجت تمامی اوست قدرتش نایب اسامی اوست44
و سنایی در مناجات گونه ای ب حق تعالی چنین می سراید
ای همه جان ها ز تو پاینده! جان،چو خوانمت
چون،جهان نا پایدار آمد، جهان چو خوانمت
ای همه از امر تو عقل و جان!پس اندر شوق و ذوق
در مناجات از زبان عقل و جان چون خوانمت45
هر شاعری به گونه ای خداوند را برای خواننده توصیف کرده و باعث ارتباط خواننده با خداوند از طریق سرودن شعر شده آنجا که شاعر خرد خداوند را برتر از هر چیز دانسته و خداوند را توانا و دانا توصیف می کند.
به نام خداوند جان و خرد کز این برتر اندیشه برنگذرد
خداوند نام و خداوند جای خداوند روزی ده رهنمای
این اشعار برای هر شنونده خاطر نشان میشود که برترین هر عقل و خرد در نزد خداست و بس ، و خداوند عالم بر هر چیز دانا و توانا است و این باعث خداشناسی از راه تفکر می شود و فرد را با نوای آهنگین تحت تأثیر قرار می دهد.
انسانی که آفریننده هستی را در اطراف خود جستجو می کند ، چه کسی را می تواند سرمنشأ هر چیزی بداند ، با همین اشعار انسان به تفکر وادار می شود مثل شعری از نظامی که میگوید:
ای همه هستی ز تو پیدا شده مور ضعیف از تو توانا شده
با یک نگاه به شعر و مورچه ای که بسیار ناتوان است ما را به تفکر وا می دارد که واقعاً آن مورچه ی ضعیف چگونه زندگی می کند و می تواند زنده بماند. همه ی اینها نشانه هایی از وجود خداوند است که انسان را به فکر وا می دارد.
وقتی انسان ناامید می شود و در گرفتاریها و مشکلات غوطه ور شده و همه چیز را تیره و تار می بیند.
اشعاری چون:
خدا گر ز حکمت ببندد دری ز رحمت گشاید در دیگری
خواندن چنین اشعاری انسان را امیدوار می کند که صلاح و مصلحت خداوند اگر چنین باشد ، بپذیرد و مطمئن شود که درهای رحمت خداوند به روی او گشوده می شود. و باعث آرامش قلبی و روحی فرد می شود.
اگر فقط انسان به این فکر می افتاد که چگونه می تواند زندگی کند و امرار معاش نماید. فکر و روان او همیشه درگیر این می شود که چگونه کار کند تا بتواند زندگی خود را اداره نماید ولی با مرور اشعاری چون:
هر آن کس که دندان دهد، نان دهد.
متقاعد می شود که آن خدایی که او را آفریده است به فکر رزق و روزی آفریده ی خود نیز بوده و او را برای امرار معاش هدایت و راهنمایی می کند ، همانطور که موجودات دیگر نیز برای رزق و روزی خود راهنمایی می شوند.
در جامعه ای که فرهنگ ادبیات و اشعار نقش پررنگ تری دارد، آن جامعه سالم تر است چرا که افراد جامعه با چنین اشعاری امید زندگانی بیشتری پیدا می کنند و خدا را بهتر و بیشتر شناخته و به وجود خداوند توحید پی برده و از وجود بی نهایتش مطمئن می شوند.
در جامعه ای که نقش خداوند را به عنوان یکتا و بی همتا بخش ندانسته و کسی را ناظر اعمال خود نداند آن جامعه در حال نابودی و هلاکت خواهد بود.

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   منبع پایان نامه دربارهاستعدادیابی، ورزشکاران، فیزیولوژی، تربیت بدنی

2-2- عدل :
داد کردن ،داد دادن،نهادن هر چیزی به جای خود،حد متوسط میان افراط و تفریط در هر یک از قوی،دادگری،انصیف،عدالت،مقابل ظلم و جور، داد، اندازه و حد اعتدال.46
معنای این واژه آن است که در جهان تکوین و تشریع هر چیزی موقعیت و جایگاه مناسب و در خور خود را دارد و عدل آن است که این تناسب رعایت گردد و هر چیز در جای مناسب خود قرار گیرد. این معنا جامع ترین معنای عدل بوده و معنای دیگر عدل را نیز در برمی گیرد.47
دیدگاه سنایی در حدیقه الحقیقه درباره حکمران عادل:
فتنه و ظلم را کند در خواب ملک آباد را چو مست خراب
فتنه در خواب شد ز صولت او عدل بیدار شد ز دولت او
عدل او جان فزا و غم کاهست فضل او همچو عمر جان خواهست48
عدالت او (حکمران) به زندگی مردم روح می بخشد و کاهنده اندوه آنان می باشد و بخشش او به زندگی آنان روح می بخشد.

عدل در قرآن:
سوره نساء آیه 40:
خداوند به مقدار ذره ای به کسی ظلم و ستم نکند اگر عمل نیکی باشد زیاد گرداند و به نیکان از جانب خود مزدی بزرگ عطا کند.
دیدگاه حضرت علی (ع)در مورد عدل
نامه 53/20 نهج البلاغه: دوست داشتنی ترین چیزها در نزد تو ، در حق میانه ترین در عدل فراگیرترین ، و در جلب خشنودی مردم گسترده ترین باشد.
امام صادق(ع): عدل آن است که نسبت ندهی بسوی پروردگارت آنچه تو را بر آن ملامت و سرزنش نموده49
و در شعر دیگر:
عدل او بود با قضا همبر حکم او بود تیز رو چو قدر
بیشه بر گور کرد همچو حرم تله بر مرغ کرده همچو ارم
کرده از امر او به دستوری از همه نا پسنده ها دوری
کرده از عدل او بدل سوزی گرگ با جان میش خوش پوزی 50
قضاوت او با عدالتش همراه است و فرمانش برنده تر از قضا و قدر است.
سوره اعراف آیه 29: بگو پروردگار من شما را به عدل و درستی امر کرده نه به اعمال زشت ، هر عبادت روی به حضرت او آرید و خدا را از سراخلاص در دین بخوانید چنانچه شما را در اول بیافرید دیگر بار (در محشر) به سویش باز آیید.
دیدگاه امام علی (ع) در نهج البلاغه
حکمت 470: توحید آن است که خدا را در وهم نیاوری و عدل آن است که او را متهم نسازی.
و مولانا در مثنوی چنین می گوید:
عدل چه بود؟ وضع اندر موضعش ظلم چه بود؟ وضع در ناموقعش51
پیامبر اکرم (ص) :آسمان ها و زمین با عدالت پابرجا می ماند52
صنع او عدل و حکمتست و جلی ملک او قهر و عزت است و خفی53
عدالت در
ادبیات فارسی
اشعار در عدالت فردی ، اجتماعی و گروهی و اقتصادی نقش مهمی را ایفا می کند ، از آنجا که خداوند خود خواستار عدل و خود عادل است پس خواستار عدالت بین بندگانش نیز است. نقش قلم یک نویسنده و زبان یک شاعر باعث می شود، تا جامعه ای از ظلم و ستم رهایی پیدا کند. شاعر با اشعارش باعث بیداری اذهان و روح یک فرد یا اجتماع می شود، شکل و نقش شعر در افکار فرد حکاکی شده و به جا می ماند این نشان دهنده ی نفوذ ادبیات و زبان مادری افراد است که حتی فرهنگ یک جامعه را می سازد و یا تغییر می دهد.
در خانواه ای که اشعار در آن زمزمه می شود درباره ی موضوع های مختلف بین پدران و مادران و فرزندان آن خانواده اشعار رد و بدل


دیدگاهتان را بنویسید