چکیده
در میان شیوه های حمل و نقل ، راه آهن به دلیل مزایای خاص خود از اهمیت قابل توجهی برخوردار است . در همین راستا برای توسعه راه آهن و افزایش سهم آن در حمل و نقل کشور سیاست های گوناگون مورد استفاده قرار گرفته است. اطلاع از کشش تقاضا و عرضه حمل، علاوه بر این که ما را در تصمیم گیری و انتخاب عرضه کنندگان خدمات یاری می دهد، قدرت و توان انعطاف عرضه کنندگان در مقابل تأمین کنندگان مواد اولیه را نیز افزایش میدهد. اگر راه آهن از اثر هر یک از عوامل مؤثر بر تقاضای خدمات نهایی ریلی و کشش آنها مطلع باشد، زمینه های مناسب تری را برای تصمیم گیری درباره عرضه زیر بنا و همچنین تعیین مناسب قیمت دسترسی در اختیار خواهد داشت. روش فعلی محاسبه تعرفه حمل بار در ایران در بخش دولتی تن – کیلومتر خالص و تعرفه حمل مسافر نفر – کیلومتر می باشد و در بخش خصوصی، تعرفه حمل بار به روش محور – کیلومتر و حمل مسافر درصد – درآمد می باشد . در این پایان نامه با استفاده از پرسشنامه و مصاحبه، به شناسایی عوامل موثر بر کشش تقاضای بار و مسافر پرداخته ،و همچنین تمامی عوامل دخیل و تاثیر گذار در تعیین نرخ تعرفه باری و مسافری را شناسایی ک
این تحقیق در پنج فصل به شرح زیر تنظیم شده است :
فصل اول : در این فصل پرداختن به تبیین موضوع تحقیق ، اهمیت وضرورت ، اهداف و فرضیه ها ی تحقیق مد نظر قرار گرفته است .
فصل دوم : در این فصل به ادبیات ، مبانی نظری و پیشینه تحقیق پرداخته شده است .
فصل سوم : در این فصل به روش تحقیق ، جامعه آماری و حجم نمونه مورد تحقیق ، معرفی ابزار های جمع آوری اطلاعات ، روایی و پایانی پرسشنامه پرداخته شده است .
فصل چهارم : در این فصل ، اطلاعات از طریق پرسشنامه و مطالعه تحقیقات مشابه مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است .
فصل پنجم : در آخرین فصل از فصول پنجگانه این تحقیق ، پس از بیان نتایج حاصله و ارائه پیشنهاد هایی بر اساس آنها ، محدودیتهای تحقیق عنوان شده است .

فصل دوم

ادبیات و پیشینه تحقیق

2-1-مقدمه
حمل ونقل به عنوان یکی از مهم ترین بخش های زیربنایی، نقش مهمی را در تحرک و پویایی جامعه جهت دستیابی به اهداف برنامه های توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور ایفا می کند.
شرکت راه آهن جمهوری اسلامی ایران تلاش می کند تا با بهره گیری از ابزارها و اقداماتی همچون توسعه زیر ساخت ها، گسترش شبکه ریلی، ارتقای سطح بهره وری نیروی انسانی، خصوصی سازی در حد تکفل امور حاکمیتی، افزایش سهم تدریجی راه آهن در حمل ونقل وترانزیت، توسعه ناوگان ریلی توسط بخش غیر دولتی و انتقال دانش و فناوری های جدید در جهت تثبیت جایگاه خود در عرصه حمل و نقل و پاسخگویی به تقاضای روز افزون مخاطبین گام بردارد.
2-2-تاریخچه راه آهن ایران
بعد از جنگ جهانی اول و تحولات اساسی منطقه و تغییراتی که در سیاست شوروی سابق نسبت به ایران به عمل آمد، زمینه برای احداث راه آهن سراسری فراهم شد. ساخت راه آهن سراسری ایران در 23 مهرماه 1306 شمسی آغاز و در 3 شهریور 1317 خاتمه یافت. این راه آهن جنوب کشور را از بندر امام خمینی در خلیج فارس به بندر ترکمن در ساحل دریای خزر متصل می نماید. طول خطوط اصلی راه آهن سراسری از بندر امام خمینی تا بندر ترکمن 1392 کیلومتر و دارای عرض استاندارد 1435 میلیمتر مطابق با راه آهن های اروپایی می باشد.
از انشعابات راه آهن سراسری یکی راه آهن تهران – مشهد است که ساخت آن از سال 1317 شروع و پس از مدتی توقف به دلیل بروز مشکلات ناشی از جنگ جهانی دوم در 17 دی ماه 1335 خاتمه یافت. دوم، خط آهن تهران-تبریز که ساخت آن در سال 1317 شروع و پس از چندی تاخیر به همان دلایل ذکر شده در 8 اسفند ماه 1335 خاتمه یافت. سوم راه آهن قم-یزد-زرند که ساخت آن در سال 1317 شروع و ریل گذاری خط بین قم-کاشان به طول 98 کیلومتر در مرداد1328 به اتمام رسید.
طی سالیان اخیر ، راه آهن جمهوری اسلامی ایران با حضور موثر در عرضه های مختلفی چون افتتاح و بهره برداری از ایستگاه های جدید ، گسترش خطوط ریلی و باز سازی و جایگزینی لکو موتیو و واگنهای فرسوده و نیز تولید موتورهای نیمه سنگین برای اولین بار در کشور به دست متخصصان داخلی نقش موثری در عرصه حمل و نقل مسافری و باری داشته است و به رونق بخش اقتصادی و ارتقای سطح رفاه اجتماعی و معیشتی هموطنان عزیز کمک شایانی نموده است.
2-3-تاریخچه تعیین نرخ تعرفه حمل بار و مسافر در رجا
پس از تاسیس بنگاه راه آهن در سال 1314 محور اصلی فعالیت آن ابتدا حمل کالا و سپس مسافر منظور شده بود و درآمدهای آن به حمل کالا و به جابجایی مسافر و توشه مختص می شد . لذا درآمد راه آهن بر اساس نرخ تعرفه حمل بار و مسافر کسب می شد . طبق تعرفه مصوب 23 آذر1317 بنگاه راه آهن دولتی ایران ، نرخ تعرفه مسافری به ازای هر نفر-کیلومتر به قرار زیر بوده است :
جدول (2-1) نرخ تعرفه مسافری به ازای هر نفر- کیلومتر در سال 1317[5]
نوع واگن
معیار
نرخ تعرفه
درجه یک
هر نفر- کیلومتر
35/0 ریال
درجه دو
هر نفر- کیلومتر
25/0 ریال
درجه سه
هر نفر- کیلومتر
15/0 ریال
درجه چهار
هر نفر- کیلومتر
1/0 ریال

نرخ تعرفه حمل بار به تناسب نوع کالا ، به پنج طبقه تقسیم و به ازای هر تن-کیلومتر به قرار ذیل بوده است :
جدول (2-2) نرخ تعرفه باری به ازای هر تن- کیلومتر در سال 1317]5[
نوع واگن
معیار
نرخ تعرفه
طبقه اول
هر تن -کیلومتر
7/0 ریال
طبقه دوم
هر تن- کیلومتر
6/0 ریال
طبقه سوم
هر تن-کیلومتر
5/0 ریال
طبقه چهارم
هر تن- کیلومتر
4/0 ریال
طبقه پنجم
هر تن- کیلومتر
3/0 ریال
به عبارت دیگر متوسط درآمد راه آهن به ازای هر نفر-کیلومتر ( مسافر ) و تن- کیلومتر( بار ) به ترتیب حدود 21/0 ریال و 5/0 ریال در آن زمان بوده است . در ضمن به علت اینکه راه آهن یک بنگاه دولتی بوده است در این بنگاه توجه چندانی به تناسب درآمد و هزینه نبوده است .
بنابراین در طی 1317 تا 1343 نرخ تعرفه تغییر چندانی نکرده است .
در سال 1343 آیین نامه تعرفه و مقررات حمل کالا و مسافر به صورت مدون تهیه گردیده است . در این قوانین اصول محاسبه کرایه یا تعرفه به صورت زیر بوده است :
حداقل بهای بلیط 10 ریال و در محاسبه قیمت بلیط کسر 5 ریال ، 5 ریال تمام محاسبه می شده است .
نرخ تعرفه حمل بار نیز به شرح ذیل تعیین می گردید :
کالاهایی که تحت یک بارنامه برای حمل تسلیم شده یک محموله را تشکیل می داده و تعرفه آن متناسب با آن محموله وضع می شده است و تعرفه وضع شده برای هر مرسوله به طور جداگانه محاسبه می شده است .
نرخ تعرفه کالاها بستگی به نوع سرعت ( عادی- سریع السیر ) ، جنس یا طبقه کالا و وزن محموله داشته است . علاوه بر این ، دو نوع تخفیف ویژه برای صادر کنندگان کالا نیز وجود داشته ، یک تخفیف به وسیله دولت وضع شده و دیگری برای ایجاد رقابت بازرگانی در نظر گرفته شده بوده است . نمونه های زیر تخفیف های نرخ کرایه بار می باشد که توسط دولت وضع شده بوده است :
– محمولات ارتش
75 % تخفیف
– گندم وارداتی
25 % تخفیف
– سنگ معدنی صادراتی
55 % تخفیف
تخفیف های نرخ کرایه حمل بارهای تجاری در موارد زیر قابل اجرا بوده است :
– در صورتیکه حجم بار از 1000 تن بیشتر باشد .
– در صورتیکه فواصل از 300 کیلومتر بیشتر باشد .
– در موارد بعضی از انواع کالا
تخلیه و بارگیری کالا در ایستگاه های راه آهن یا به وسیله خود صاحبان کالا صورت می گرفته یا بوسیله راه آهن انجام می شده است . چنانچه عمل تخلیه و بارگیری به وسیله راه آهن انجام می شده، عوارض مربوطه به قرار زیر اخذ می گردید :
– در خرمشهر ، بندر امام خمینی و جلفا : هر تن 50 ریال
– در کلیه ایستگاههای دیگر : هر تن 30 ریال
در سال 1377 قوانین ذکر شده در کتاب قوانین و مقررات تعرفه حمل کالا و مسافر که در سال 1343 تدوین گریده و دچار اصلاحات گردیده و نرخ تعرفه حمل بار به شرح ذیل بر اساس طبقات کالا تعیین شده است :

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   منابع پایان نامه درموردصحت معامله، فقه و قانون، امام صادق

جدول (2-3) نرخ تعرفه باری به ازای هر تن- کیلومتر در سال 1377]5[
نوع واگن
معیار
نرخ تعرفه
طبقه اول
هر تن- کیلومتر
90 ریال
طبقه دوم
هر تن- کیلومتر
85 ریال
طبقه سوم
هر تن- کیلومتر
80 ریال
طبقه چهارم
هر تن- کیلومتر
75 ریال
طبقه پنجم
هر تن- کیلومتر
70 ریال
شایان ذکر است نوع بار هر طبقه ، در کتاب تعرفه و مقررات حمل کالا و مسافر با راه آهن ج .ا.ا مصوب خرداد ماه 1343 با اصلاحیه ها و چاپ جدید در مهر ماه 1377 موجود می باشد .
در ضمن برای حمایت از مصرف کنندگان ، خدمات مسافری راه آهن در سبد حمایتی قرار گرفته است و بعد از سال 1343 نرخ تعرفه مسافری می توانسته هر سال حداکثر 10 % افزایش داشته باشد. حسب اطلاعات موجود در مدیریت برنامه و بودجه شرکت رجا ، نرخ تعرفه مسافری در سال 1377 به 18.7 ریال و در سال 1378 و 1379 به 20 ریال و در سال 1382 نیز به رقم 4/26 ریال افزایش یافته است(نفر-کیلومتر) .
بر اساس اعلام اداره کل بازرگانی و بازاریابی راه آهن نرخ تعرفه کل بار سال 1382 بصورت زیر اعمال شده است :
جدول (2-4) نرخ تعرفه باری به ازای هر تن- کیلومتر در سال 1382]6[
نوع واگن
معیار
نرخ تعرفه
طبقه اول
هر تن- کیلومتر
125 ریال
طبقه دوم
هر تن- کیلومتر
119 ریال
طبقه سوم
هر تن- کیلومتر
112 ریال
طبقه چهارم
هر تن- کیلومتر
106 ریال
طبقه پنجم
هر تن- کیلومتر
99 ریال
روند سهم بار و مسافر را طی 11 سال گذشته از عملکرد راه آهن را در نمودار زیر نمایش داده شده است :

جدول (2-5) سهم بار و مسافر از سال 1375 تا 1385]7 [
سال
سهم مسافر(%)
سهم بار(%)
1375
34
66
1376
30
70
1377
31
69
1378
31
69
1379
33
67
1380
36
64
1381
35
65
1382
34
66
1383
36
64
1384
37
63
1385
38
62

در جدول ذیل روند متوسط نرخ تعرفه حمل مسافر و کالا در سال های بین 1375 الی 1385 ارائه می گردد :
جدول (2-6) متوسط نرخ تعرفه حمل مسافر و کالا بین سال های 1375 تا 1385 (ریال)]7 [
سال
1375
1376
1377
1378
1379
1380
1381
1382
1383
1384
1385
متوسط سالیانه
تعرفه مسافر( نفر کیلومتر )
10.4
12.5
12.5
17
20
25
25
29
29
29
29
22
تعرفه بار( تن کیلومتر )
32
50
80
80
80
88
97
112
112
160
182
99
نرخ رشد تعرفه مسافر

20

36
18
25

16



12
نرخ رشد تعرفه بار

56
60


10
10
15
10
30
14
21
شایان ذکر است تا قبل از اینکه راه آهن بصورت شرکتی اداره شود نرخ تعرفه حمل بار و مسافر پایین بوده است و به نظر می رسد بر اساس منطق اقتصادی تعیین نشده است و به دلیل عدم استفاده بهینه از منابع موجود در راه آهن و عدم کاهش هزینه ها در بیشتر سال ها شاهد زیان ده بودن فعالیت های راه آهن بوده ایم . در ضمن طی دوره بعد از انقلاب تا قبل از فعالیت راه آهن بصورت شرکتی هیچگاه شاهد تعدیل نرخ تعرفه حمل بار و مسافر راه آهن متناسب با شاخص قیمت ها نمی باشیم در صورتیکه هزینه ها افزایش قابل توجهی داشته است .
نکته شایان ذکر دیگر اینکه برای تعیین نرخ تعرفه حمل بار و مسافر در راه آهن کمیسیونی به نام کمیسیون ثابت تعرفه وجود داشته که با بررسی وظایف این کمیسیون که به شرح زیر می باشد می توان پی برد کمیسیون مذکور از قدرت قانونی فوق العاده ای در تعیین نرخ تعرفه حمل بار و مسافر برخوردار است در حالی که به نظر می رسد به ویژه در دوران قبل و حتی بعد از انقلاب به وظایف خود در راستای کارآمد کردن نرخ تعرفه حمل بار و مسافر عمل نکرده است . در اینجا به

دسته‌ها: No category

دیدگاهتان را بنویسید