دانلود پایان نامه ارشد با موضوع
کنش ارتباطی، حیات طیبه، عقلانیت ارتباط، فلسفه تحلیلی پایان نامه ها

اندیشه است و اندیشه به‌وسیله زبان، بیان می‌شود. پس، نقش زبان باید بیان اندیشه‌ای باشد که مقدم بر آن است. اما دیگران که از پیش علیه متافیزیک و حقیقت، جانب علم و حقیقت نما را گرفته بودند…، خیال کردند زبان، هرچه را بیان می‌کند، به وجود می‌آورد، آن را تولید می‌کند. این جایگزینی مفهوم جامعه‌شناختی به مفهوم متافیزیکی حقیقت، هم خودپسندی و هم نامطمئنی وجدان معاصر را در پی دارد
در نقد کنش ارتباطی هابرماس بایستی به این نکته مهم اشاره شود که عقلانیت ارتباطی بریده از هستی و توجه به خالقش، توان رهایی‌بخشی ندارد حتی اگر همه بشر به‌صورت ارتباط میان‌فرهنگی در آن مشارکت کنند. عقلانیت ارتباطی مراحل بالاتری همچون عقل عملی هم دارد که هابرماس از آن غفلت می‌کند که حاصل آن پوچی و نهلیسم خواهد بود.1259 رابطه «معنا» و «زبان» در اندیشه هابرماس عکس چیزی است که در کنش دعوتی وجود دارد و دلیلش این است که در غرب، به‌خصوص پس از کانت، فلسفه تحلیلی مبتنی بر زبان روز به روز مهمتر گردید و در اندیشه هابرماس به اوج خود رسید. فلسفه تحلیلی همواره به عقل عملی بی‌توجه است و فلسفه را به‌جای حکمت و وسیله را به‌جای هدف می‌نشاند.1260 مهم‏ترین حوزه‏هاى معرفتى و دانش بشر، که حکمت را ترسیم کرده، دین بوده است و زمانى که بشر از دین فاصله مى‏گیرد و به‌سوى زبان مى‏رود، از حکمت نیز فاصله مى‏گیرد و فلسفه را محور قرار مى‏دهد؛ یعنى فلسفه یک نوع نقصان بشرى است براى رسیدن به حکمت. فلسفه یک نوع ناتوانى بشر براى رسیدن به حکمت است و شاید ناکامى تاریخى بشر در طول زندگى خودش به گونه فلسفه تجلى یافته باشد. 1261 دین به دنبال حقیقت است و زبان به دنبال واقعیت.1262
اما کنش دعوتی با محوریت حکمت که پیوند ناگسستنی با معنا دارد، هرگز در دامن پوچی گرفتار نمی‌گردد. به‌تعبیر فیاض: «حکمت با محوریت جهان پدیدارى (بینش) به تعین مى‏رسد یعنى واسطه رسیدن از شهود به تعین، بینش است یعنى معنا شهود مى‏شود و این شهود تبدیل به بینش مى‏شود یعنى معنا که از مرز علم حضورى مى‏گذرد تبدیل به علم حصولى مى‏شود بینش بوجود مى‏آید و این با نظام حاکم در جهان پدیدارى ممکن مى‏شود یعنى شهود در نظام جهان پدیدارى تبدیل به بینش مى‏شود. و این‏گونه تعقل و تعین بوجود مى‏آید(عقل دینى). دین با ایجاد جهان‌پدیدارى، شهود انسان را تبدیل به تعینات مى‏کند و این را با فطرت (خلقت تعین‌یافته با هدایت) و ولایت و امامت (امامت حضرت ابراهیم) انجام مى‏دهد، یعنى با برگرداندن شهودها به فطرت و با هدایت ولایت و امامت مى‏تواند بینش را به‌وجود آورد از اینجاست که با شهود راه هیچ‌انگارى را درپى نمى‏گیرد و به تعین مى‏رسد و به یک آرامش با ثبات مى‏رسد».1263
به‌تعبیر پارسانیا: «انسان، که در عالم مادی و طبیعت قرار دارد، بر اساس برخورداری از انگیزه‌ها و علایق مختلف و با بهره‌گیری از اختیار و اراده خویش به‌سوی معانی مجرد حرکت می‌کند و با ادراک و اقبال به آنها، با آنها متحد شده و آن  معانی را به عرصه حیات انسانی می‌کشاند. پس از اتحاد فرد با معانی مجرد، آن معانی بدون آنکه موطن و جایگاه نخست خود و احکام آن را از دست بدهند، در مرتبه و جایگاه دوم، یعنی در عرصه ذهن، اندیشه و به‎دنبال آن به‌‎دلیل وحدتی که فرد با عمل خود دارد، در عرصه عمل و رفتار انسان قرار می‎گیرند؛1264 یعنی انسان معانی را از مسیر وجودی خویش به افق رفتار و از آنجا به عرصه کنش‌های روزانه وارد می‌سازد.1265 هنگامی که یک فرد با اراده و آگاهی خود به یک معنا پیوند می‌خورد و ارتباط وجودی خود را با آن معنا برقرار می‌سازد، برای ایجاد آن معنا، ناگزیر به‌سوی معانی دیگری که علیت و یا زمینه‌ساز تحقق آن هستند نیز کشیده می‌شود و از معانی دیگری که در تعارض و تضاد با آن معنا هستند، رویگردان می‌گردد. بدین ترتیب، به‌تدریج شبکه‌ای از معانی به عرصه زندگی او راه می‌یابند. بنابراین، هنگامی که انسان با معنایی متحد شد، ناگزیر است که به لوازم و پیامدهای آن ملتزم باشد؛ چراکه دلبستگی به معانی و آرمان‌های ناسازگار با یکدیگر به ناسازگاری در کنش‌ها و رفتارهای انسان و در نهایت، به ناسازگاری در شخصیت وی منجر می‌شود و او برای حل این تضادها مجبور است که به تجدیدنظر در علقه‌های وجودی خویش بپردازد». (همان، ص 147)
کنش دعوتی با تفسیر دینی از هستی، و جای دادن انسان در دل آن، نگاه کامل‌تری از حقیقت انسانی را در اختیار می‌گذارد. چون کنش دعوتی، بالاتر از توافق و تفاهم، مسیر نیل به حق و حقیقت است. حق، نه توافقی، که دست‌یافتنی از طریق حکمت است. بنابراین کنش ارتباطی از کنش عقلانی و کنش دعوتی از کنش ارتباطی تکامل‌یافته‌تر است. به‌همین دلیل سیر از کنش ابزاری به دعوتی همواره صعودی بوده است. یعنی هر قدر شناخت انسان دقیق‌تر و کامل‌تر باشد، شناخت کنش و مبنای آن نیز متکامل‌تر خواهد بود. مفهوم کنش دعوتی در حقیقت یک کنش آرمانی است و از این قابلیت برخوردار است که رفتارهای میان‌فرهنگی مسلمانان به‌خصوص شیعیان را صورتبندی و توصیف کند. ساختن نمونه آرمانی ما را در موقعیتی قرار می‌دهد که «به‌گونه‌ای تجربی تعیین کنیم که رفتار عینی چقدر به آن نمونه نزدیک و از چه جنبه‌هایی از آن دور است».1266 لکن برخلاف نظر وبر که معتقد است: «نمونه آرمانی به آرمان‌های اخلاقی راجع نیست؛ چرا که می‌توان یک نمونه آرمانی هم از یک عشرت‌کده و هم از یک نمازخانه به‌دست داد»،1267 و «آر
مانی‌بودن هیچ وجه مشترکی با کمال‌مطلوب بودن در معنای اخلاقی آن ندارد و هیچ عنصر سرمشق گرفتنی ندارد»،1268 و «هرگز نمی‌توان آن را در واقعیت پیدا کرد»،1269 کنش دعوتی خاصیت مطلوبیت و سرمشقی دارد و از یک مدل ارزش‌شناختی نشئت می‌گیرد. علاوه‌بر این‌که در واقعیت نیز مصادیق دارد که نمونه بارز آن کنش‌های معصومین علیهم‌السلام است و در جامعه آرمانی آخرالزمان نیز روی خواهد داد. شهید مطهری می‌گوید: «ما مسلمان‌ها بالاخص شیعیان می‌گوییم دوره سعادت بشر آن عصری است که دوره عدل کامل است یعنی عصر ظهور حضرت حجت عج، آن دوره‌ای که اولین مشخِصش این است که دوره حکومت عقل است. امیرالمومنین علیه‌السلام تعبیری درباره آن عصر دارد، می‌فرماید: «یُغْبَقُونَ کَأْسَ اَلْحِکْمَهِ بَعْدَ اَلصَّبُوحِ»1270 در آن عصر مردم صبحگاهان و شامگاهان جامی که می‌نوشند جام حکمت و معرفت است.»1271
کنش دعوتی با آنچه طه عبدالرحمن کنش «اکتمالی»1272 نام می‌نهد، شباهت زیادی دارد. کنش «اکتمالی» مختص انسان ملکوتی است؛ زیرا وی وجود عوالم دیگری را پذیرفته و با ملاحظه آنها افق کنش‌های خود را ترسیم می‌کند. کنش ارتقایی، وی را از حضیض عالم عینی ارتقا بخشیده و به عوالم دیگر پیوند می‌دهد.1273 کنش اکتمالی مبتنی بر چهار ویژگی است: الف، «امت» غیر از «مجمتع» است، ب) اختلاف امت‌ها طبیعی است، ج) هر امتی ارزش‌های خاص خود است، و د) تعامل بر مبنای «تعارف» نه تعاون.1274
امروز، که مسأله‌ی گفت‌وگو و دیالوگ به‌صورت یک فرهنگ ـ نه حتا یک روش ـ در دنیا ترویج می‌شود و با هر انگیزه‌ای که از سوی دیگران مطرح شده باشد، فرصتی وسیع را برای مسلمانان فراهم آورده که بتوانند در سطح جهانی با مخاطبات مختلف تماس حاصل نمایند و از سویی از اسلام و مبانی مترقی و متعالی شریعت خاتم سخن بگویند و تفوق تفکر و اندیشه اسلامی را در یک فرآیند و فضای مقایسه‌ای برای مخاطبانی که اهل فهم و فکر و فضل هستند آشکار کنند و از دیگر سو غبار افترائات و اتهام‌های زیادی را که طی قرون بر دامن اسلام و مسلمین نشسته است، بزدایند.1275 کلام اهل‌بیت از آنچنان محسناتی برخوردار است که بتواند مخاطب را به خود جلب کند.1276
نکته‌ی اخیر آن‌که دعوت تنها یک کنش گفتاری نیست بلکه کسانی که دعوت می‌کنند امتی هستند که باید الگوی خیر و معروف نیز باشند. به‌عبارت دیگر کنش دعوتی ذیل کنش امتی قرار می‌گیرد. کنش امتی اشاره به الگو بودن دارد و این جز با پشتیبانی گفتار با عمل، ممکن نیست.1277 علامه طباطبایی نیز در تفسیر خود معتقد است حَسن بودن موعظه و احسن بودن جدال اشاره به‌همین عامل بودن داعی دارد و اگر داعی به آنچه حق است عامل نباشد «دعوت به خلاف حق است».1278 در این‌صورت باید گفت که دعوت از طریق حکمت، گفتگویی است که عمل̊ آن را پشتیبانی می‌کند. دینانی هم بر این مطلب صحه گذاره است. او می‌گوید: «باید در نظر داشته باشیم که حکمت با فلسفه تفاوت دارد، فلسفه، علمی نظری است اما حکمت، علمی است که توأم با عمل است».1279 در تفسیر نمونه درباره حکمت چنین آمده است: «حکمتى که قرآن از آن سخن مى‏گوید و خداوند به لقمان عطا فرموده بود «مجموعه‏اى از معرفت و علم، و اخلاق پاک و تقوا و نور هدایت» بوده است.»1280
بنابراین کنش ارتباطی هابرماس تنها ناظر به گفتگو و تفاهم است؛ زیرا به سه جهان از جهان‌های انسانی ارجاع می‌دهد و در نتیجه سه داعیه «صادقانه بودن»، «صحیح بودن» و «واقعی بودن» را دارد. اما در نگاه دینی یک ارتباط باید از جنس دعوت باشد؛ زیرا هدفدار است و به چهار جهان ارجاع می‌دهد و داعیه‌ی اعتباری «حق بودن» را علاوه بر سه داعیه‌ی اعتباری دیگر مطرح می‌کند. مهم این است که حقیقت متعالی بر مخاطب روشن گردد و کنشگر داعی بیش از این وظیفه ندارد. صفائی می‌نویسد: «آنچه مطلوب است، تفاهم‌هاست نه توافق‌ها، فهم است نه عمل. آنچه مهم است فهم در برخوردهاست و عمل وابسته به شخص است. می‌خواهد خوب شود یا نشود. مقصود این نیست که همه ابوذر شوند، مقصود این است که همه شکل بگیرند؛ یا ابوذر شود و یا ابوجهل. بیش از این توقعی نیست که پیامبران نیز زمینه انتخاب انسان را فراهم می‌کردند: «لِّیَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَن بَیِّنَهٍ وَ یَحْیَى مَنْ حَیَّ عَن بَیِّنَهٍ»1281؛ تا آنهایی که زنده شدند، با آگاهی برای زندگی آماده شده باشند و آنهایی که به هلاکت رسیدند، با آگاهی و در روشنی هلاکت را انتخاب کرده باشند. مقصد همین است، نه چیزی بیش از این».1282 اگر مبنا تفاهم بر حقیقت باشد، از طریق بین‌الاذهانی صِرف مقدور نیست. راه تفاهم به کمک انبیاء الهی ممکن می‌گردد. علامه جعفری تنها راه برون رفت از پوچی و دریافت معنا و هدف زندگی را دین می‌دانند1283 به‌نظر او، آنچه می‌تواند حیات انسان را در این جهان هستی، دارای فلسفه و هدف قابل قبول نماید، دین است1284
الگو باید مسیر حرکت را نشان دهد. چنانچه الگوی ارتباطات میان‌فرهنگی را بخشی از الگوی اسلامی پیشرفت تلقی کنیم، به این مطلب اذعان خواهیم کرد که جهت‌گیری کنش دعوتی، هم برخلاف «کنش عقلانی» ماکس وبر و هم برخلاف «کنش ارتباطی» هابرماس به‌سوی شکل‌گیری «حیات طیبه» است. بنابراین هر کنشی که در این سمت‌و سو صورت گیرد مصداقی از عمل صالح به‌شمار می‌رود که زمینه نیل به حیات طیبه برای زندگی بشر را فراهم می‌سازد.1285 وضعیت مطلوب در جهت‌گیری تعاملات اجتماعی اسلام به‌سمت حیات طیبه است. حیات طیبه آن‌گونه که در قرآن تصویر گردیده، عبارت است از
زندگی مطلوب، متکامل، توأم با امنیت و آرامش، و ملایم با طبع و فطرت سلیم انسانی که در اثر ایمان و اعمال شایسته صورت‌بندی می‌شود.1286 قرآن کریم در آیه 97 سوره نحل، به‌صورت یک قانون کلى، بیان می‌دارد که نتیجه اعمال صالح توام با ایمان، زندگی پاکیزه در این جهان و جهان آخرت است. علامه طباطبایی، معتقد است که حیات پاکیزه‌ای را که خداوند وعده تحقق آن را در این آیه به مؤمنان داده، نوع حیاتى حقیقى و جدید است که به‌لحاظ وجود‌شناختی تفاوت جوهری و کیفی با سنخی از حیات و شیوه زندگی دارد که افراد پیش از شکل‌گیری حیات طیبه در آن زیست می‌کردند.1287
استدلال علامه برای اثبات مدعای فوق این است که جمله «فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیاهً طَیِّبَهً»، به‌معناى جان انداختن در چیز و افاضه حیات به آن است. براین اساس، مفاد صریح جمله فوق این می‌شود که خداى تعالى افرادی را که مؤمن بوده و عمل صالح انجام دهند، حیات جدیدى می‌بخشد که جوهراً متفاوت از آن حیاتی است که به دیگران داده است. به باور علامه این گزاره که «حیات مؤمنان را طیب می‌سازیم» با این گزاره که

دسته‌ها: پایان نامه ها

دیدگاهتان را بنویسید